Egzamin ósmoklasisty

Wyniki egzaminu ósmoklasisty bardzo silnie korelują z lokalizacją szkoły oraz tym, czy jest niepubliczna. Analizując związek z lokalizacją, warto rozbić obszary wiejskie na kategorie, w zależności od tego, czy gmina znajduje się w sąsiedztwie dużego miasta (“wieś aglomeracyjna”), gdyż sytuacja w takich miejscach jest zupełnie inna, niż w gminach odległych. Bazuję na podziale DOW (Delimitacja obszarów wiejskich), w którym dodatkowo wyróżnia się, czy gmina jest gęsto zaludniona. W tabelach i wykresach będę używał nazw skróconych zgodnie ze słownikiem:

Kategoria	Pełna nazwa
Wieś A	Wieś pozaaglomeracyjna małej gęstości
Wieś B	Wieś pozaaglomeracyjna dużej gęstości
Wieś C	Wieś aglomeracyjna małej gęstości
Wieś D	Wieś aglomeracyjna dużej gęstości

W poniższej tabeli podaję średnie wyniki egzaminu z 2026 roku w zależności od lokalizacji.

Lokalizacja	Polski [%]	Angielski [%]	Matematyka [%]	N
Wieś A	59.4	61.4	46.0	23255
Wieś B	63.4	66.8	51.8	65752
Wieś C	63.9	69.6	53.3	15160
Wieś D	68.3	78.2	61.6	24224
Miasto < 20 tys.	62.5	69.9	50.9	63841
Miasto 20-100 tys.	64.6	74.2	54.2	70090
Miasto 100-500 tys.	66.9	77.4	58.2	47918
Miasto > 500 tys.	72.4	82.9	67.2	35934

Ostatnia kolumna to liczba zdających z języka polskiego. Ponieważ bazuję na średnich wynikach dla szkół (CKE nie udostępnia dokładniejszych), brakuje tu przypadków, w których w danej szkole pisało mniej niż pięć osób (nie są one podawane przez CKE). Liczę średnie ważone, gdzie wagą jest liczba zdających w szkole. Jak widać, wyniki dla gęsto zaludnionych wsi wokół dużych miast (tzw. “obwarzanki”) są lepsze, niż w miastach 100-500 tys. mieszkańców. Różnica w średnich wynikach między “Wsią A” a “Wsią D” to 9 p.p. z języka polskiego, 17 p.p. z języka angielskiego i 15,5 p.p. z matematyki.

Poniżej wyniki z podziałem na szkoły publiczne i niepubliczne.

Typ	Polski [%]	Angielski [%]	Matematyka [%]	N
Publiczna	64.8	72.2	54.5	328564
Niepubliczna	69.8	84.2	65.0	17610

Trzeba tu jednak odnotować, że szkoły niepubliczne na wsi różnią się od szkół niepublicznych w miastach. Część takich szkół jest ratowana przed likwidacją przez stowarzyszenia i np. wciąż są bezpłatne. Na poniższym wykresie wyniki z rozbiciem na lokalizację.

Wyniki w obszarach wiejskich w szkołach niepublicznych są gorsze niż w publicznych, poza tymi zlokalizowanymi w sąsiedztwie dużego miasta, o dużej gęstości zaludnienia (wyjątkiem są wyniki z języka angielskiego: jedynie dla wsi pozaaglomeracyjnych o małej gęstości są niższe w szkołach niepublicznych).

Warto od razu dodać, że z samego faktu, że w szkołach w dużych miastach oraz w niepublicznych są wyższe wyniki, nie można wyciągnąć wniosku, że w takich placówkach jest wyższy poziom nauczania. Do szkół w dużych miastach chodzą głównie uczniowie z… dużych miast. A takie osoby różnią się od mieszkających na wsi pod wieloma czynnikami, które wpływają na to, jak ktoś radzi sobie w szkole. Znaczenie ma między innymi najbliższe otoczenie ucznia, w szczególności wykształcenie rodziców (a ogólniej status socjoekonomiczny, SES). Podobnie jest ze szkołami niepublicznymi, w których istnieje silna selekcja.

Z drugiej strony, nie można też powiedzieć, że brak jest związku przyczynowego między lokalizacją i publicznością a wynikami uczniów. Szkoły niepubliczne i z dużych miast przyciągają zarówno lepszych nauczycieli, jak i uczniów, a im wyższy poziom w klasie, tym lepsze warunki do nauki. Bardziej szczegółowo analizuję te związki na przykładzie egzamin ósmoklasisty z 2025 roku, natomiast obraz jest praktycznie taki sam w każdym roku.

Szkoły z najwyższymi wynikami

W tej części skupię się na szkołach z najwyższymi uśrednionymi wynikami z lat 2021-26. Konkretniej, pokażę, jaka ich część jest zlokalizowana w dużych miastach oraz jak dużo z nich to szkoły niepubliczne.

Warto dodać, że najwyższy średni wynik na takim egzaminie nie oznacza, że szkoła jest najlepsza, jeśli wziąć pod uwagę inne wymiary, które są ważne dla uczniów i rodziców. Natomiast od liczby punktów w dużej mierze zależy, do jakiej szkoły dostaniemy się dalej, stąd chcąc nie chcąc, wiele dobrych szkół będzie starać się tę miarę maksymalizować.

Analizuję średnie wyniki z lat 2021-26, ponieważ sytuacja we wszystkich tych latach jest bardzo podobna. Dzięki temu, że są to dane z sześciu lat, otrzymane wyniki można traktować jako bardziej wiarygodne, bo pochodzą od większej liczby uczniów i roczników. Precyzyjniej, analizuję średnie ważone, w których wagą jest liczba zdających. Nie standaryzuję wcześniej wyników z danego roku, bo są bardzo podobne. Ustaliłem minimalną liczbę wyników potrzebną, by daną szkołę wziąć pod uwagę, na 20 (czyli przynajmniej tylu uczniów w sumie w latach 2021-26 musiało napisać egzamin z danego przedmiotu). Oprócz tego nie mogłem uwzględnić roczników w danej szkole, w których pisało mniej niż pięcioro uczniów, bo w takich przypadkach wyniki nie są podawane przez CKE. Pominąłem też szkoły specjalne oraz Szkołę w Chmurze, ponieważ nie da się jej sensownie przypisać lokalizacji.

Lokalizacja

Spośród wszystkich analizowanych szkół 17% znajduje się w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców. Są to jednak średnio większe szkoły, więc uczęszcza do nich ok. 25% ósmoklasistów. Ta druga proporcja jest odpowiedniejsza w tej analizie, więc pisząc o udziale szkół w dużych miastach, będę miał na myśli właśnie liczbę uczniów.

Jak ten udział wygląda, jeśli ograniczymy się do 10% najlepszych szkół? Jeśli lokalizacja szkoły nie miałaby znaczenia, ten udział powinien być również na poziomie 25%. W rzeczywistości wynosi ok. 70% (w zależności od przedmiotu). Wśród najlepszego 1% szkół prawie 90% to szkoły w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców.

Dodajmy, że obraz się nie zmienia, jeśli do podsumowania szkoły zamiast średniej użyć mediany. Bazuję na średniej między innymi dlatego, że ma lepsze własności przy agregowaniu wyników z różnych lat.

Szkoły niepubliczne

Jeszcze większe dysproporcje występują w przypadku udziału szkół niepublicznych. W latach 2021-26 uczęszczało do nich 4,6% ósmoklasistów, ale w 5% najlepszych szkół pod względem wyników z matematyki uczniowie szkół niepublicznych stanowią 40% wszystkich uczniów (prawie 9 razy więcej), a w 1% najlepszych 87% (prawie 19 razy więcej).

Jeśli ograniczymy się do miast powyżej 100 tys. mieszkańców, udział szkół niepublicznych dochodzi do 100%. Trzeba jednak pamiętać, że po takim ograniczeniu szkół w top 1% jest już niewiele, bo 21 (w top 5% jest ich około 100). Innymi słowy, wszystkie 21 najlepszych szkół w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców pod względem wyników z języka polskiego i angielskiego to szkoły niepubliczne.

Powiaty

W 33% powiatów szkoła z najlepszym wynikiem egzaminu to szkoła niepubliczna. Jest tak zarówno dla języka polskiego, jak i matematyki, a w przypadku języka angielskiego ta proporcja jest jeszcze większa (41%). Powiaty, w których najwyższy wynik z matematyki osiągnięto w szkole niepublicznej, zaznaczono na poniższej mapie.

Dodajmy, że w niektórych powiatach nie ma ani jednej szkoły niepublicznej. Jeśli ograniczyć się tylko do powiatów, w których jest choć jedna taka szkoła, aż w połowie z nich najlepsze średnie wyniki z matematyki i języka polskiego osiągnięto w szkole niepublicznej, a w przypadku angielskiego w 60%.

Matura

W przypadku matur sytuacja jest inna o tyle, że po pierwsze, szkół ponadpodstawowych na wsiach nie jest dużo, po drugie, najlepsi uczniowie pochodzący z obszarów wiejskich najprawdopodobniej dojeżdżają do liceów w pobliskich miastach. Mimo wszystko, analizę zacznę od wykonania podobnego wykresu jak dla egzaminu ósmoklasisty. Ponieważ szkół z poszczególnych kategorii dla obszarów wiejskich nie jest wystarczająco dużo, łączę trzy pierwsze w jedną (“Wieś ABC”).

Związek z lokalizacją jest podobny jak dla egzaminu ósmoklasisty, ale z publicznością szkoły zupełnie inny. Na wsiach to w szkołach niepublicznych są lepsze wyniki, a w miastach w publicznych.

W przypadku matur występują też duże różnice w wynikach między liceum a technikum. Poniżej podobny wykres, ale z rozbiciem na typ szkoły.

Matematyka rozszerzona i laureaci olimpiad

Interesują mnie teraz średnie wyniki z matury rozszerzonej z matematyki. Ponieważ przystąpiło do niej jedynie część uczniów, to danych z algomeracyjnych gmin wiejskich o dużej gęstości jest na tyle mało, że bazuję tylko na jednej kategorii “Wieś”.

Zależność może nie wydawać się aż tak silna, ale brakuje tu bardzo ważnej informacji: jak dużo uczniów w ogóle przystąpiło to matury rozszerzonej z matematyki. Tę informację przedstawia kolejny wykres.

Różnica między wsią i dużym miastem to około 20 p.p.

Spójrzmy jeszcze na liczbę laureatów olimpiad z matematyki z podziałem na lokalizację szkoły. Ponieważ takich uczniów jest niewiele, uwzględniam wszystkich z lat 2023-2026.

Lokalizacja	Polski	Angielski	Matematyka
Wieś	6	0	2
Miasto < 20 tys.	62	6	8
Miasto 20-100 tys.	202	33	33
Miasto 100-500 tys.	255	61	117
Miasto > 500 tys.	197	65	214

Lokalizacje różnią się całkowitą liczbą uczniów piszących maturę, więc poniżej podobna tabela, ale z liczbą laureatów na 100 tys. uczniów z danej lokalizacji.

Lokalizacja	Polski	Angielski	Matematyka
Wieś	21	0	7
Miasto < 20 tys.	33	3	4
Miasto 20-100 tys.	61	10	10
Miasto 100-500 tys.	117	29	54
Miasto > 500 tys.	122	42	133

Jeszcze raz podkreślmy, że z tych danych nie wyczytamy informacji, jak dużo uczniów pochodzących z obszarów wiejskich jest laureatami olimpiad, bo mogą oni dojeżdżać do szkół w miastach. Choć można podejrzewać, że tego typu relacja – choć słabsza – również będzie zachodzić.