Poniższa analiza opiera się na danych publikowanych przez Służbę Więzienną i dotyczy charakterystyki osadzonych w polskich więzieniach w latach 1997-2024 (wykorzystuję zestawienia roczne; raportów z 2025 jeszcze nie ma). Danych jest sporo, choć są udostępnianne w formie, która niekoniecznie zachęca do wykonania własnych analiz (np. pdf). Brak też spójności w strukturze danych z roku na rok, zmieniają się nazwy kategorii itp. Dlatego poza analizą udostępniam wybrane dane w bardziej przyjaznej formie, tak by można było je łatwo przeanalizować samemu. Na końcu artykułu znajdują się odnośniki i opisy plików.
Wiek i płeć
Utworzyłem cztery przedziały wiekowe: poniżej 25 lat, 25-39, 40-54 oraz powyżej 54. Na poniższych wykresach liczba osadzonych kobiet i mężczyzn w latach 1997-2024 (uwaga na osie Y, kobiet jest znacznie mniej).
Jak widać, młodych mężczyzn i kobiet (poniżej 25 lat, żółta linia) jest obecnie mniej niż starszych (powyżej 54 lat, czarna linia). Warto to jednak odnieść do struktury wieku w całej populacji, bo być może ta zmiana wynika jedynie ze starzenia się Polaków. Na poniższym wykresie przedstawiono te same dane, ale w przeliczeniu na 10 tysięcy osób w danym przedziale wiekowym.
Dzięki takiemu przedstawieniu możemy coś powiedzieć o tym, jaki wiek “sprzyja” byciu więźniem. Na przykład osób w wieku 25-39 jest najwięcej nie dlatego, że wielu jest Polaków w tym wieku (bo ta informacja została już uwzględniona we wskaźniku), ale mamy do czynienia z nadreprezentacją takich osób. Z kolei osób powyżej 54 lat jest w więzieniach niewiele — i wciąż mniej niż młodych (poprzedni wykres sugerował co innego).
Interpretując ten wykres, pamiętajmy, że jeśli ktoś przebywa w więzieniu wiele lat, to przechodzi z jednej kategorii w drugą (część osadzonych w wieku poniżej 25 lat “przeszła” do kategorii 25-39). Z danych nie da się odczytać, w jakim wieku był osadzony, gdy trafił do więzienia.
Na kolejnym wykresie udział kobiet wśród wszystkich osadzonych w różnych grupach wiekowych (dane wygładzone metodą LOESS).
W każdej grupie wiekowej kobiet jest coraz więcej, ale największa różnica jest wśród najmłodszych. W 1997 roku tylko 2% więźniów poniżej 25 lat stanowiły kobiety, a w 2024 ponad 6%.
Samoagresja
Następny wykres to liczba przypadków samoagresji na 1000 osadzonych. Uwaga: ponieważ jest to liczba przypadków, jeden więzień może pojawić się w tej statystyce wielokrotnie (najprawdopodobniej; niestety nie zostało to opisane w raportach Służby Więziennej).
Ponieważ liczba osadzonych w różnych latach jest dość podobna, możemy też analizować bezwzględne liczby. I tak, w latach 1997-2001 odnotowano rocznie średnio 843 przypadki samouszkodzeń, 52 odmów przyjmowania pokarmu i 185 razy usiłowano popełnić samobójstwo. Z kolei w latach 2020-2024 było średnio 19 przypadków samouszkodzeń, 7 odmów przyjmowania pokarmu i 126 razy usiłowano popełnić samobójstwo. W danych brak informacji o wieku i płci osób dokonujących samoagresji.
Wymiar kary
Ostatni wykres przedstawia procent więźniów w zależności od wymiaru kary.
Uwaga: z tych danych nie wynika, na jakie kary są najczęściej skazywani więźniowie, ale jest to obraz osadzonych w danym momencie (więźniowie skazani na krótsze okresy szybciej opuszczają więzienia, więc w pewnym sensie jest ich mniej w danym przekroju czasowym). Oprócz tego zdefiniowane przeze mnie przedziały lat są dość arbitralne i ich długość wplywa na proporcje. Mimo wszystko, patrząc na wykres, można postawić tezę, że coraz częstsze są kary poniżej 1 roku, “zamiast” kar 1-5 lat.
Opis plików
Dane udostępniam w sześciu plikach csv, spakowane w pliku osadzeni.zip. Poniżej ich opis i decyzje, które musiałem podjąć, żeby zachować spójność. Udostępnionych przez Służbę Więzienną danych jest znacznie więcej, wybrałem jedynie te, które wydały mi się interesujące.
- osadzeni.csv: liczba osadzonych z podziałem na płeć i grupy (tymczasowo aresztowani, skazani, ukarani i ogółem), stan na ostatni dzień miesiąca.
- mlodociani.csv: liczba młodocianych osadzonych, częstotliwość kwartalna. Uwaga na braki danych w 2001 roku.
- ruch.csv: ruch osadzonych, czyli liczba wpisanych i skreślonych z ewidencji, z podziałem na tymczasowo aresztowanych, skazanych, ukaranych i ogółem. Uwaga: w dwóch poprzednich plikach podano całkowitą liczbę osadzonych w danym dniu (stan na ten dzień), natomiast w pliku ruch.csv znajduje się liczba wpisanych i skreślonych w danym okresie (miesięcznym).
- wiek.csv: liczba osadzonych (ogółem, kobiet, tymczasowo aresztowanych i skazanych) w grupach wiekowych (15-18, 19-21 itd.), stan na ostatni dzień roku. Kategoria “15-18” została utworzona przeze mnie, w różnych latach osadzeni w tym wieku byli podawani w różny sposób, np. 15-16, 17-18, 16-18, osobno 15 i 16 itd. W niektórych latach osobno podawano wiek 22-23 i 24, połączyłem te kategorie w przedział 22-24.
- samoagresja.csv: liczba przypadków usiłowań popełnienia samobójstwa, dokonania samouszkodzeń lub odmowy przyjmowania pokarmów. Dane kwartalne, np. “1997-03” to liczba przypadków w pierwszym kwartale (do marca włącznie), “1997-06” w drugim kwartale (do czerwca włącznie) itd. Uwaga: w 1998 roku “trzeci kwartał” to tylko miesiące lipiec-sierpień, a “czwarty kwartał” to wrzesień-grudzień. W danych jest to zaznaczone w taki sposób, że zamiast “1998-09” jest “1998-08”. Kolejny okres jest już oznaczony normalnie (“1998-12”), ale trzeba pamiętać, że jest o jeden miesiąc dłuższy.
- kara.csv: liczba osadzonych w zależności od wymiaru odbywanej kary. Do roku 2011 dane podawane były z podziałem na grupy: M (młodociani), P (skazani odbywający karę po raz pierwszy), R (recydywiści), W (skazani odbywający karę aresztu wojskowego). Dodatkowo tylko w 1997 roku wyodrębniono kategorię S (skazani wymagający stosowania szczególnych środków leczniczo-wychowawczych). W 2012 roku zrezygnowano z tych kategorii i stosuje się jedynie podział na młodocianych i dorosłych oraz kobiety i mężczyzn. Oprócz tego rozróżnia się, czy orzeczenie jest prawomocne czy nieprawomocne. Z tych względów w danych jest dużo braków, bo niektóre kolumny mają sens tylko dla niektórych okresów. Oprócz tego trzeba uważać na przedziały lat w wymiarze kary, np. w 1997 mamy przedział 1-2 lata, który od kolejnego roku został rozbity na 1-1,5 i 1,5-2. Przedział 20-30 pojawia się dopiero w ostatnim roku, wcześniej było jedynie 25 lat. Nie ujednolicałem tego.
Uwaga do wszystkich plików: dla danych z roku 2009 wpisałem datę “2009-12-31”, ale w rzeczywistości dane są z 4 stycznia 2010, czyli kilka dni później. Wpływ na wyniki powinien być minimalny.
